Zien met de handen

Door Paul Vrenken

In maart 2026 start Blindenmassage in Gambia een opleidingsproject voor blinde en slechtziende mensen, waarin zij worden opgeleid tot professioneel masseur. Ook in Nederland en Spanje zijn er opleidingsmogelijkheden.

Voorbij het idee van beperking

Blindheid wordt in onze samenleving vaak benaderd vanuit wat iemand níet kan. Wat ontbreekt. Wat gecompenseerd moet worden. In mijn werk als massage opleider en docent lichaamswerk heb ik echter iets anders ervaren.

Wanneer het zicht wegvalt, verdiepen vaak andere vermogens zich. Tastzin wordt verfijnder. Aandacht wordt scherper. Aanwezigheid wordt vanzelfsprekend. Niet als spiritueel concept, maar als dagelijkse realiteit. Bewustzijn wordt belichaamd, en is niet meer primair visueel.

Deze kwaliteiten zijn geen abstracte idealen; het zijn concrete, trainbare vaardigheden. En precies daar ligt hun kracht binnen massage en lichaamswerk.

Bewezen naar werk toe

Dit project in Gambia staat niet op zichzelf. Sinds 2012 geef ik een massage opleiding aan mensen met een visuele beperking. Eerder ontwikkelde en begeleidde ik drie vergelijkbare opleidingstrajecten op Aruba, Curaçao en Bonaire. In alle gevallen werden blinde en slechtziende deelnemers opgeleid tot professioneel masseur. 

In Nederland heb ik een blinde mevrouw opgeleid tot docent. Bianca werkte al jaren als voetreflexzone therapeute en masseur en heeft dezelfde passie en gedrevenheid, zodat ze geweldig aansloot bij Blindenmassage Nederland. Zij heeft vorig jaar succesvol haar eerste blinde en slechtziende klanten in individuele trajecten opgeleid. Ze gaat dit jaar zelfs een eerste groepstraining in Noord Holland geven.

De uitkomst van de verschillende trajecten is helder: afgestudeerden zijn daadwerkelijk aan het werk, verdienen hun eigen inkomen en worden serieus genomen als vakmensen. De projecten haalden lokale krant, radio en televisie — niet vanwege het “inspirerende verhaal”, maar omdat ze een ander perspectief boden op arbeidsparticipatie en inclusie.

Wat deze trajecten hebben laten zien, is eenvoudig maar fundamenteel:
als deze mensen professioneel worden opgeleid en begeleid, krijgen zij de mogelijkheid om juist door hun 'beperking' boven anderen uit te stijgen en succesvol als masseur te gaan werken. Er ontstaat echte zelfstandigheid.

Tastzin als intelligentie

Binnen het Buddhisme en yoga spreken we over “prajna”: een diepere vorm van weten die ontstaat door directe ervaring. Innerlijke wijsheid. Tastzin is zo’n vorm van intelligentie. Een blinde of slechtziende masseur “weet snel” wat hij of zij voelt. Het is subtiel en voortdurend afgestemd.

Een goede masseur luistert met zijn handen. Hij voelt spanning, beweging, temperatuur en reactie. Blinde masseurs blijken hierin vaak uitzonderlijk sterk. Hun aandacht wordt niet afgeleid door wat ze zien; ze zijn volledig aanwezig bij wat er onder hun handen gebeurt.

Wanneer deze natuurlijke gevoeligheid wordt gecombineerd met anatomische kennis, ethiek en professionele structuur, ontstaat een vorm van vakmanschap die diep resoneert — zowel bij de cliënt als de behandelaar.

Yoga en lichaamswerk als fundament

Een belangrijk onderdeel van dit project is dat de deelnemers voorafgaand aan de fysieke training een 10-weekse online training volgen. Deze training bestaat uit yoga en lichaamswerk, speciaal ontwikkeld voor de blinde en slechtziende (toekomstige) masseurs.

Yoga en Tai Chi vormen voor mij de basis van goed massagewerk. Niet als techniek, maar als lichaamsintelligentie:

• leren gronden
• leren bewegen vanuit ontspanning
• leren werken met adem en aandacht
• leren aanwezig zijn zonder te forceren

Voor blinde en slechtziende deelnemers is deze benadering bijzonder passend. Het lichaam leren ze eerst om beter mee om te gaan, met zachte strekkingen, uitleg over anatomie, fascia, ontspanning, meridianen, concentratie, etcetera. Op die manier wordt hun eigen lichaam een betrouwbaar instrument dat ze inzetten bij de behandelingen. Want ik geloof er in, dat het niet alleen de massage technieken zijn die het verschil maken, maar ook de “energie” van de persoon die de massage geeft. 

Van hulp naar handelingsvermogen

Veel projecten rondom mensen met een beperking blijven steken in zorg en ondersteuning. Hoe goedbedoeld ook, dit kan onbedoeld juist afhankelijkheid versterken. Dit project kiest bewust voor een andere insteek: beroepsvaardigheid en handelingsvermogen.

Zinvol werk verandert niet alleen iemands inkomen, maar ook hoe iemand zichzelf ziet en gezien wordt. Een vak geeft identiteit en een tevreden gevoel. Inkomsten geven keuzevrijheid. Professioneel werk geeft waardigheid.

In Gambia zijn de kansen op werk voor blinde en slechtziende mensen beperkt. Nog veel beperkter dan in bijvoorbeeld Nederland. Dit project wil een realistisch alternatief bieden: een duidelijk pad naar vakmanschap, werk en eigen inkomen.

Waarom Gambia?

Via Jolanda van Groots reizen kwam ik in aanraking met de GOVI, de instantie die zich inzet voor mensen met een visuele beperking in Gambia. Het was direct een vertrouwd gevoel. Kippenvel toen we over het onderwerp begonnen te praten. Er leefde al een tijdje de wens om mensen te gaan opleiden tot masseur bij het schoolhoofd van GOVI. 

Gambia kent een sterke gemeenschapszin en een cultuur waarin aanraking en nabijheid vanzelfsprekend zijn. Tegelijkertijd is toegang tot beroepsopleidingen voor mensen met een visuele beperking schaars.

Door samen te werken met een lokale organisatie voor blinden wordt het project ingebed in de gemeenschap. Het doel is niet afhankelijkheid van buitenlandse expertise, maar het opzetten van een overdraagbaar en lokaal verankerd opleidingsmodel. Ondertussen zijn 9 deelnemers geworven door GOVI, die nu de online trainingen zijn beginnen te volgen. Bijzonder leuke bijkomstigheid is dat mijn oudste dochter Angela mee zal gaan als assistent. Angela is al vanaf haar 4e levensjaar meegenomen in de (kinder)yoga lessen en heeft altijd interesse getoond in yoga, Tai Chi, massage en ging in Nederland ook al mee als assistent. 

Een yoga visie op werk

In de yogafilosofie is werk niet alleen economisch, maar ook spiritueel. Karma yoga leert ons dat handelen, wanneer het gebeurt vanuit aandacht en integriteit, een vorm van beoefening kan zijn.

Massage, beoefend vanuit aanwezigheid, sluit hier naadloos op aan. Het is werken zonder jezelf te verliezen, dienen zonder jezelf weg te cijferen. Voor veel blinde masseurs is deze vorm van belichaamde aandacht geen concept, maar dagelijkse realiteit. Iets dat ze snel en met veel liefde omarmen.

Dit project bevindt zich precies op dat snijvlak: yoga, lichaamswerk en sociale inclusie — niet als ideaal, maar als praktijk.

Een uitnodiging

Dit artikel is geschreven aan het begin van het traject in Afrika. De echte verhalen moeten nog ontstaan. De uitdagingen zullen zich aandienen. De resultaten zijn niet gegarandeerd, maar wel realistisch.

Wat nu al duidelijk is: zinvol werk is één van de krachtigste vormen van inclusie die we hebben. En aanwezigheid, iets wat we zo voorop stellen als yoga beoefenaars, is niet afhankelijk van zicht.

Misschien nodigt dit project uit tot een bredere vraag:

en wil ik weer terug komen op de vraag in de eerste alinea: wat gebeurt er wanneer zien met de ogen geen optie is? De andere zintuigen worden gescherpt, en wellicht gaan we zelfs meer 'zien'.

Ik ben heel benieuwd naar wat er mogelijk wordt wanneer we leren kijken voorbij beperking?

Korte bio – Paul Vrenken

Paul Vrenken is docent lichaamswerk, masseur en yogadocent. Sinds 2008 geeft hij verschillende vormen van yoga in Nederland, waaronder kinder yoga, Ashtanga, Yin en Hatha yoga. Hij is de ontwikkelaar van het kinderyogabordspel.

Daarnaast is hij NGS sportmasseur en HBO-opgeleid massage therapeut. In zijn werk combineert hij yoga, Tai Chi en lichaamswerk als fundament voor professioneel massageonderwijs, met een speciale focus op blinde en slechtziende deelnemers.

Paul woont momenteel in Spanje met zijn vrouw Debby en zoontje Ravi, waar mensen voor opleidingen en retreats in hun gastenverblijf kunnen worden ontvangen.